Jeleń szlachetny (Cervus elaphus)

Występowanie

W Polsce jeleń szlachetny zasiedla większość większych kompleksów leśnych zarówno tych górskich jak i nizinnych. Przed II wojną światową występował nielicznie, głównie na Karpatach, Pomorzu, w Wielkopolsce i na Śląsku. W środkowej i wschodniej części kraju nie występował, więc w latach 1950-1960 zrealizowano ogólnopolski plan przesiedleń zwierzyny płowej ( jelenia i daniela) na te tereny, zakończony sukcesem w przypadku jelenia i niepowodzeniem w przypadku daniela. Dzięki tej akcji powstały bardzo dobre populacje jeleni na Podlasiu, Lubelszczyźnie, w woj. Świętokrzyskim oraz na Podkarpaciu.

Jeleń to zwierze lasostepu, pogranicza lasu i stepu. Obecnie zasiedla wszelkie kompleksu leśne, które otoczone są polami uprawnymi oraz łąkami. W górach wychodzi czasem ponad górną granicę lasu- na murawy strefy alpejskiej. Jelenie wykazują zmienność sezonową jeśli chodzi o wybór środowiska życia. Wiosną – łąki i szuwary, latem i jesienią- lasy liściaste z udziałem buka i dębów, zima- lasy iglaste. Preferują bory mieszane. Jelenie unikają terenów pokrytych wysokim śniegiem, gdyż pokrywa śnieżna przekraczająca 40 cm wyraźnie utrudnia poruszanie się a także zwiększa koszty energetyczne. Koncentrują się wtedy na terenach, które są osłonięte od wiatru, pod drzewami iglastymi.
Morfologia

Szlachetna, harmonijna budowa ciała. Niektóre grupy jeleni były hodowane w izolacji od wielu lat i chociaż są one biologicznie tego samego gatunku, rozwinęły one oczywiste
różnice fenotypowe. Grupy te należy traktować jako szczepy
z tego samego gatunku. Jednak różne szczepy mogą być hodowane do konkretnych
cechy, które dają im inny wygląd (wielkość poroża, kształt poroża,
rozmiar ciała, itp.). Największe jelenie w Europie występują na Bałkanach ( średnia masa ciała to 189 kg, w Polsce 138,5 kg) natomiast w Polsce największe jelenie występują w populacji mazurskiej.
Uszy zwane łyżkami są wąskie i bardzo ruchliwe. Oczy nazywamy świecami.

Długie badyle zakończone są racicami, nad którymi osadzone są szpile ( które to odbijają się w tropie jedynie podczas biegu lub na grząskim terenie, śniegu). Na tylnych badylach po wewnętrznej stronie, zaraz pod stawem skokowym znajdują się gruczoły zapachowe tzw. piętowe. Byki posiadają dodatkowe gruczoły „przedoczne” tzw. bezoary i „przyodbytowe”. Wydzielina tych gruczołów jest wydzielana szczególnie intensywnie podczas rykowiska. Wzdłuż karku biegnie ciemniejsza pręga kończąca się na tułowiu. Ogon nazywamy kwiatem. Dorosłe jelenie mają słomkową plamę na zadzie zwana lustrem ( zimą jest jaśniejsze). Letnie umaszczenie jeleni jest czerwono-brązowe , a zimą gdy włosy są prawie dwukrotnie dłuższe barwa wydaje się być bardziej płowa, szara do brązowej. Suknia zmieniana jest dwa razy do roku, wiosna i jesienią. Włosy na dolnej części korpusu są zazwyczaj jaśniejsze niż na grzbiecie. Po urodzeniu szata cieląt jelenia posiada wyraźne białe plamki, które stopniowo znikają w wieku około 3-4 miesięcy.

Dymorfizm płciowy

Wyraźnie zaznaczony, byki są znacznie większe ( nawet dwukrotnie) od łań i posiadają poroże ( nazywane wińcem). U łań szyja jest bardziej smukła niż u byków u których jest masywniejsza i grubsza oraz porośnięta ( zwłaszcza u starszych osobników) dłuższym włosem, występującym również na karku. Grzywa najdłuższa jest w miesiącach zimowych.

Poroże (wieniec)

Często mylnie nazywane rogami. W przeciwieństwie do nich poroże zbudowane jest wyłącznie z tkanki kostnej ( nie jak w przypadku rogów ze zrogowaciałego naskórka). Poroże tez jest co roku zrzucane i odrasta na nowo. Osadzone na możdżeniach, po których można bardzo szybko rozpoznać byka od łani jeśli ten zrzuci poroże. Możdżenie wyrastają już w 7-8 miesiącu życia. Poroże składa się z dwóch tyk z odnogami. Tyki mogą być różnie ustawione względem siebie, mogą np. tworzyć literę U lub V bądź też kształt elipsy. Odgałęzienia skierowane są do przodu i do góry.

Struktura stadna

Chmarę łań prowadzi łania licówka, za nią podąża jej ciele i reszta stada. Łania dba o grupę, wyznacza trasy na żer, miejsca odpoczynku, czy ucieczki.

Rykowisko

Ruja jelenie zwana rykowiskiem ma miejsce we wrześniu i początku października. Miejsca rykowisk są raczej stałe. Jest to czas gdy do chmar łań dołączają byki i toczą o nie walki. Walczą samce o zbliżonej sile zwykle 7-9 letnie. Przed walką byki ryczą i czasami sam ton i siła ryku wystarcza by odstraszyć rywala, który jest słabszy. Następnym etapem jest tzw. marsz równoległy pozwalający ocenić przeciwnika po sylwetce i porożu. Po tej konfrontacji jeden z nich może uciec, ale jeśli obaj uznają się sobie równym dochodzi do walki polegającej na zderzaniu i przepychaniu się porożem. Przegrany odchodzi a wygrany dołącza do haremu łań obwieszczając to donośnym rykiem. Im starszy byk tym większy harem. Byka posiadającego swój harem nazywamy bykiem stadnym. Byk rykiem wyraża swój nastrój, inaczej ryczy po wygranej, inaczej szukający łań, stary inaczej od młodego. Byk organista to byk który rozpoczyna rykowisko danego dnia, pobudza on inne byki. Ryczenie słychać najlepiej nocą, o zmierzchu i o świcie.Byk stadny w czasie przebywania z haremem nie żeruje i traci 15-20% masy ciała. Byka wychudzonego po rykowisku nazywamy spadłym a przed rykowiskiem tłustym (kraśnym). Byk pozostaje w haremie do pokrycia ostatniej łani po czym odchodzi i wraca do żerowania by nadrobić przed zimą zapasy tłuszczu.

Ciążą i odchów młodych

Łanie dołączają do rykowiska w drugim roku życia, rodząc pierwsze cielę w trzecim roku. Ciąża trwa 230-240 dni, wycielenia następują w maju i czerwcu. Łania rodzi jedno ciele ale zdarzają się tez ciąże bliźniacze (1-2%). Cielęta pobierają mleko matki do 6-7 miesiąca życia czasami dłużej. Cielęta rodzą się z charakterystycznymi białymi cętkami na grzbiecie i po bokach tułowia. Cętki utrzymują się około 3-4 miesięcy. Młode osobniki są ciekawskie przez co mniej ostrożne. Dopiero z upływem czasu staja się bardziej płochliwe, zaniepokojone natychmiast uciekają. Cielęta w zimie zatrzymują swój wzrost. Łania opiekuje się cielęciem do trzeciego roku życia ale w czasie wycieleń jednoroczne osobniki są odpędzane przez matki i pozostają w grupach na obrzeżach terytorium. Po urodzeniu mogą znów dołączyć do matek. Samce w trzecim roku opuszczają grupę matriarchalną dołączając do chmar samców, z którymi przebywają cały rok, za wyjątkiem rykowiska. Stare byki czasami żyją samotnie. Jelenie nie są terytorialne ale najlepsze tereny zajmują łanie i ich potomstwo, natomiast samce osiedlają się na terenach peryferyjnych.

Ocena wieku

Po wyglądzie i zachowaniu. Zwierzęta młode mają smukłe sylwetki, cienką szyję i wysoko noszona głowę. Zwierzęta dorosłe mają pełniejszą sylwetkę, grubszą szyję, niżej noszą głowę. U Byków występuje grzywa. Zwierzęta starsze mają kościstą sylwetkę i zmierzwioną sierść co często jest wynikiem złego stanu zdrowia.

Kondycja i długość życia

Najintensywniejszy rozwój przypada na pierwsze 5 lat życia, największe rozmiary ciała i najlepszą kondycja u jeleni występuje w wieku 5-10 lat. Maksymalny wiek to 18 lat, średnio 5-6 lat.

Żer


Najważniejsze rośliny: drzewa i krzewy ( pędy, kora, liście, owoce)
Najważniejsze gatunki drzew: sosna zwyczajna, grab, brzoza, dęby, olsza, jarzębina, osika, klon.
Najważniejsze krzewy: leszczyna, kruszyna, malina, wierzba łoza, wierzba szara, jałowiec.
Najważniejsze krzewinki: wrzos, borówka czarna, brusznica, łochynia.
Najważniejsze rośliny zielne: pszeniec, szczawik zajęczy, gajowiec, poziomka, dąbrówka, konwalia, gwiazdnica.
Najważniejsze trawy i turzyce: trzcinniki, kosmatka, turzyca palczasta.

Zagrożenia, ochrona

Naturalnymi wrogami jeleni jest wilk, ryz i niedźwiedź. W Polsce jeleń szlachetny podlega okresowej ochronie. Polowania na byki trwają od 21.08 do końca lutego. Cielęta 1.10 do końca lutego. Łanie 1.10- 15.01.